Tuzla Aile Terapisi: Aileyi Bir Bütün Olarak Görmek

Aile terapisi nedir, neden sistemik bakış?

Aile terapisi, ailenin birden fazla üyesinin birlikte katıldığı ve aile içindeki ilişkilerin, iletişimin ve rollerin ele alındığı bir psikoterapi biçimidir. Bireysel terapide odak bir kişinin iç dünyasıyken, aile terapisinde odak kişiler arasında olup bitendir. Kim kime nasıl hitap ediyor, kim kimin adına konuşuyor, çatışma çıktığında kim araya giriyor, kim sessizleşiyor? Bu sorular, ailenin nasıl işlediğine dair çok şey anlatır.

Sistemik bakışın temel fikri şudur: Aile, parçaları birbirine bağlı bir bütündür ve bir üyede olan değişim diğer herkesi etkiler. Bu yüzden bir çocukta ya da gençte görülen zorlanma, çoğu zaman yalnızca o kişinin sorunu değildir; ailenin o dönemde taşıdığı bir yükün, bir gerginliğin ya da bir değişimin işaretidir. Aile terapisinde suçlu aramak yerine, bu yükün aile içinde nasıl dağıldığını ve nasıl daha dengeli taşınabileceğini birlikte araştırıyoruz.

Tuzla'da aile terapisi için başvuran ailelerin büyük kısmı, sorunun önce bir çocukta ya da gençte göründüğünü anlatır. Ama süreç ilerledikçe, ailenin herkes için daha rahat nefes alınabilir bir yere dönüşmesi, genellikle o çocuğun ya da gencin de rahatlamasına destek olur.

Satir yaklaşımında aile: özdeğer, kurallar ve iletişim

Virginia Satir, aile terapisinin öncülerinden biridir ve aileleri gözlemlerken dört temel alana dikkat çekmiştir: aile üyelerinin özdeğeri (kendilerine verdikleri değer), aile içi iletişim, ailenin yazılı olmayan kuralları ve ailenin dış dünyayla bağı. Satir'e göre özdeğeri yüksek bireylerin bulunduğu, iletişimin açık ve doğrudan olduğu, kuralların esnek ve insani olduğu aileler, değişime daha kolay uyum sağlayabilir.

Satir Enstitüsü'nde 2009–2012 yılları arasında aldığım Satir Dönüşümsel Sistemik Terapi eğitimi ve Kanada Satir Pasifik Enstitüsü'ndeki ileri düzey eğitimlerim (2013, 2014, 2016), aile görüşmelerinde bu dört alana nasıl bakacağımı şekillendirdi. Bu yaklaşım insanı değiştirilmesi gereken bir sorun olarak değil, kaynakları olan ve büyüyebilen biri olarak görür. Amacım ailenizi bir kalıba sokmak değil, zaten sahip olduğunuz güçleri yeniden görünür kılmaktır.

Ailenin yazılı olmayan kuralları

Her ailenin, kimsenin açıkça söylemediği ama herkesin bildiği kuralları vardır. Bizim evde öfke gösterilmez, babanı üzecek şeyler anlatılmaz, erkekler ağlamaz, sorunlar aile dışına taşınmaz, annen yorgunsa sen idare edeceksin gibi. Bu kurallar çoğu zaman bir dönem aileyi korumak için ortaya çıkmıştır ve o dönemde işe yaramış olabilir. Ancak koşullar değiştikçe, aynı kurallar aile üyelerinin kendilerini ifade etmesini engelleyen görünmez duvarlara dönüşebilir.

Satir yaklaşımında bu katı kuralları bütünüyle atmak yerine, onları daha esnek yönergelere dönüştürmeye çalışırız. Örneğin öfke gösterilmez kuralı, öfkelendiğimde bunu kimseyi incitmeden söyleyebilirim, bazen de söylemeyi seçebilirim gibi daha insani bir hale gelebilir. Aile terapisinde bu kuralları görünür kılmak, çoğu zaman aile üyelerinin birbirine neden öyle davrandığını anlamasını kolaylaştırır.

Aile rolleri ve iletişim kalıpları

Ailelerde zamanla herkesin üstlendiği roller oluşur: her şeyi yoluna koyan, sorunlu sayılan, aileyi güldüren, görünmez olan, ebeveynlerin arasını bulan çocuk gibi. Bu roller kimsenin bilinçli bir seçimi değildir; ailenin dengesini korumak için kendiliğinden ortaya çıkar. Ama bir rolün içine sıkışan kişi, kendi ihtiyaçlarını ifade etmekte zorlanabilir.

Satir'in tanımladığı iletişim duruşları aile ölçeğinde de kendini gösterir. Bir ebeveyn stres altında suçlamaya, diğeri yatıştırmaya yönelirken, çocuklardan biri konuyu dağıtarak, bir diğeri her şeyi mantıkla açıklamaya çalışarak gerilimi idare etmeye çalışabilir. Aile terapisinde bu kalıpları birlikte gözlemliyor ve herkesin kendini, diğerlerini ve durumu aynı anda hesaba katarak konuşabildiği uyumlu iletişimi denemeye çalışıyoruz.

• Ebeveynlerden birinin çocukla ittifak kurup diğerini dışarıda bırakması
• Ebeveyn çatışmasının çocuk üzerinden yürütülmesi, çocuğun aracı ya da haberci olması
• Bir çocuğun ailenin tüm gerginliğini taşıyan kişi haline gelmesi
• Duyguların konuşulmadığı, herkesin kendi odasına çekildiği bir ev atmosferi
• Büyük çocuğun ebeveyn sorumluluğu üstlenmesi

Heykel çalışması ve aile haritası

Satir yaklaşımının en özgün tekniklerinden biri aile heykeli (heykel çalışması) olarak bilinir. Bu çalışmada aile üyelerinden, ailedeki ilişkileri bedenleriyle canlandırmaları istenir: kim kime yakın duruyor, kim kime sırtını dönmüş, kim kimin önünde eğiliyor, kim bir köşede yalnız kalmış. Kelimelerle anlatılması yıllar sürebilecek bir ilişki örüntüsü, birkaç dakika içinde herkes tarafından görülebilir ve hissedilebilir hale gelir.

Heykel çalışmasının ardından aile üyelerine o pozisyonda neler hissettiklerini sorarız; ardından herkesin olmak istediği yeri bulmasını isteriz. Bu deneyim, özellikle kelimelerle kendini ifade etmekte zorlanan çocuklar ve gençler için güçlü bir ifade alanı açabilir. Elbette bu tekniği her ailede ve her aşamada kullanmıyorum; ailenin hazır olup olmadığına ve güvenli hissedip hissetmediğine dikkat ederek öneriyorum.

Aile haritası (literatürde genogram olarak da bilinen, Satir yaklaşımında aile haritası denilen çalışma), en az üç kuşağı kapsayan bir aile şemasıdır. Bu haritada yalnızca kimin kimle evli olduğunu değil, ilişkilerin niteliğini, aile kurallarını, kayıpları, göçleri ve kuşaktan kuşağa aktarılan örüntüleri de görürüz. Bir annenin kendi annesiyle yaşadığı ilişkinin, bugün kendi kızıyla yaşadığı çatışmaya nasıl yansıdığını fark etmek, çoğu zaman suçlamanın yerini anlayışa bırakmasına destek olur.

Ebeveyn ile çocuk ve ergen arasındaki çatışmalar

Aile terapisine en sık başvuru nedenlerinden biri ebeveynlerle çocuklar, özellikle de ergenler arasındaki çatışmalardır. Ergenlik, gencin ailesinden ayrışmaya ve kendi kimliğini kurmaya çalıştığı bir dönemdir; bu doğal süreç, ailenin alışık olduğu düzeni sarsar. Kurallar sorgulanır, kapılar kapanır, konuşmalar kısalır. Ebeveynler kontrolü kaybettiklerini, gençler ise anlaşılmadıklarını hissedebilir.

Aile görüşmelerinde hem ebeveynlerin kaygısını hem de gencin bağımsızlık ihtiyacını aynı odada duyulabilir kılmaya çalışıyorum. Çoğu zaman gencin davranışının altında görülme, güvenilme ya da kendi kararlarını verebilme özlemi; ebeveynin sert tepkisinin altında ise çocuğunu kaybetme ya da ona bir şey olacağı korkusu vardır. Bu katmanlar konuşulabildiğinde, aynı kurallar çok daha az çatışmayla konuşulabilir hale gelebilir. Gencin bireysel desteğe ihtiyaç duyduğu durumlarda, aile çalışmasının yanında ya da öncesinde ergenle bireysel görüşmeler de planlayabiliyorum.

Boşanma, yeni aile düzenleri ve kayıplar

Boşanma, yalnızca iki yetişkinin ilişkisinin sona ermesi değil, tüm aile sisteminin yeniden düzenlenmesidir. Çocuklar iki ev arasında yaşamayı, ebeveynler ise artık eş olmadan ebeveyn olmayı öğrenmek zorunda kalır. Aile terapisinde bu geçişi daha az yıkıcı kılmaya, çocukların sadakat çatışmasına sıkışmamasına ve her iki evde de güvende hissetmelerine destek olmaya çalışıyorum.

Yeniden evlenme ile oluşan yeni aile düzenlerinde ise üvey ebeveynlik, üvey kardeşler, farklı alışkanlıklara sahip iki ailenin bir araya gelmesi gibi kendine özgü zorluklar ortaya çıkar. Herkesin yeni ailede kendine bir yer bulması zaman alır. Bu süreçte aile içindeki beklentileri konuşmak ve kimin hangi rolü üstleneceğini netleştirmek, gerginliği azaltmaya yardımcı olabilir.

Bir aile üyesinin kaybı, ağır bir hastalık ya da büyük bir yaşam değişikliği de ailenin dengesini derinden etkiler. Her aile üyesi yası farklı biçimde yaşar; biri konuşmak isterken diğeri susmayı tercih edebilir. Aile terapisinde bu farklılıkların birbirini yaralamadan bir arada var olabileceği bir alan açmaya çalışıyorum.

Kardeş ilişkileri ve kuşaklar arası örüntüler

Kardeşler arasındaki rekabet, kıskançlık ya da kopukluk, aile içindeki daha geniş dinamiklerle yakından ilişkilidir. Ebeveynlerin farkında olmadan çocuklara farklı roller yüklemesi, bir çocuğun sürekli olarak diğeriyle kıyaslanması ya da çocuklardan birinin özel ihtiyaçları nedeniyle daha fazla ilgi görmesi, kardeşler arasında zamanla derinleşen mesafelere yol açabilir. Aile görüşmelerinde kardeşlerin birbirlerine ve ebeveynlerine söylemek isteyip söyleyemedikleri şeylere yer açıyoruz.

Kuşaklar arası örüntüler ise çoğu zaman en zor fark edilenlerdir. Kendi ebeveynlerimizden asla yapmayacağımıza yemin ettiğimiz bir davranışı, bir gün kendi çocuğumuza karşı yaptığımızı fark edebiliriz. Ya da tam tersini yapmaya çalışırken başka bir uca savrulabiliriz. Aile haritası çalışması, bu aktarımları suçluluk duymadan görmeye ve hangi mirası sürdürmek, hangisini dönüştürmek istediğinize daha bilinçli karar vermeye yardımcı olabilir.

Tuzla aile terapisi seanslarına kimler katılır?

Aile terapisinde kimin hangi seansa katılacağını, ailenin ihtiyacına göre esnek biçimde planlıyorum. Seanslar 50 dakika sürer. Her görüşmede tüm ailenin bir arada olması gerekmez; bazen ebeveynlerle, bazen kardeşlerle, bazen de tek bir aile üyesiyle görüşmek sürecin bütününe hizmet eder.

Küçük çocukların katıldığı görüşmelerde, Deneyimsel Oyun Terapisi ve Çocuk Merkezli Oyun Terapisi eğitimlerimden de yararlanarak oyun, çizim ve canlandırma gibi yaşa uygun yöntemler kullanıyorum. Böylece çocuklar da kendi dillerinde sürece katılabiliyor. Aile üyelerinden birinde psikiyatrik değerlendirme gerektiren bir tablo olduğunu düşündüğümde, psikiyatri hekimine yönlendirme yaparak iş birliği içinde çalışıyorum.

Tuzla'da yüz yüze ve online aile görüşmeleri

Aile terapisi görüşmelerini Tuzla merkezde, Postane Mahallesi Manastır Yolu Caddesi No:62 Kat:2 adresindeki Tuzla Psikoloji'de yapıyorum. Tuzla'nın İçmeler, Aydınlı, Yayla ve Akfırat gibi semtlerinden; Pendik, Kurtköy, Gebze, Darıca ve Çayırova'dan gelen ailelerle çalışıyorum. Birden fazla aile üyesinin katıldığı görüşmelerde, herkesin rahatça oturup hareket edebileceği bir ortam önemli; heykel gibi deneyimsel çalışmalar da bu nedenle yüz yüze görüşmelerde daha kolay uygulanabiliyor.

Aile üyelerinin farklı şehirlerde yaşadığı ya da bir araya gelmenin zor olduğu durumlarda online aile görüşmeleri de bir seçenek olabilir. Hangi formatın ailenize daha uygun olduğunu ilk görüşmede birlikte değerlendirebiliriz. Bilgi ve randevu için 0541 239 22 11 numarasından telefonla ya da WhatsApp üzerinden bana ulaşabilirsiniz.

Tuzla aile terapisi: sık sorulan sorular